aanschouwelijk maken, explicatie, overdracht
PDM 1.0 DEED / Public Domain Mark 1.0 Universal Van dit werk is vastgesteld dat er geen bekende auteursrechtelijke beperkingen op rusten, alle aanverwante en naburige rechten daarbij inbegrepen. Bij gebruik van de afbeelding graag vermelden: Collectie Museon-Omniversum
In Museon-Omniversum kijken we kritisch naar het woordgebruik in onze collectiebeschrijvingen. We vinden het belangrijk om inclusieve taal te gebruiken. Sommige voorwerpen reflecteren echter achterhaalde of koloniale denkbeelden en bevatten woorden en/of afbeeldingen die als racistisch, discriminerend of op een andere wijze als kwetsend kunnen worden ervaren. We tonen deze voorwerpen met bijbehorende informatie wel, omdat we geloven dat het belangrijk is om een eerlijk en volledig beeld te geven van onze geschiedenis en ons culturele erfgoed.
Zwartwit diapositief met de afbeelding van het verven van batikdoeken. In een verfruimte afgebakend door een gedek (wand van gevlochten bamboe) is een inlander aan het werk. Hij staat bij grote lage potten met Indigoverf en roert erin. Enkele geverfde doeken hangen te drogen over een balk. De afbeelding op dit diapositief werd gemaakt voor de publicatie "Indië in Beeld" (1911) en een reeks schoolplaten over Java en Sumatra, uitgegeven in 1912. Beiden waren bedoeld om meer bekendheid te geven aan Nederlands-Indië, 'die mooie, rijke Koloniën, de grootste bron van Neerlands welvaart.' Bij de publicatie en de schoolplaten zijn toelichtende teksten geschreven door een aantal hoogleraren en deskundigen uit die tijd. De toelichtende tekst bij deze afbeelding is van Prof. Dr. A. W. Nieuwenhuis: "Plaat 111. Gelijk op zoo velerlei gebied vinden wij ook bij de ververij in den Indischen Archipel nog de geheele reeks harer ontwikkelingstoestanden, waarvan wij ons de eerste nauwelijks meer zouden kunnen voorstellen. Onder de nog zeer afgezonderd levende stammen als bijv. sommige Dajaks, Papoea's enz. is namelijk ook wel het versieren met verf in zwang, maar deze volken zijn daarbij aangewezen op hetgeen de natuur als kleurstof oplevert of uiterst eenvoudig te bereiden is. Zij beschikken dan ook slechts over enkele kleuren als roodbruin met een klei, ontstaan door verweeren van leisteen, wit met kalk en zwart met roet of door de te kleuren rotan, garen enz. in den moddergrond onder de huizen tijdelijk te begraven. Waar de bevolking een hooger standpunt van beschaving inneemt, als op Java, Soematra, Celebes en de kuststreken elders, daar heeft zij uit de in Indië zoo sterk ontwikkelde plantenwereld vele kleurstoffen leeren bereiden, deels uit basten en houtsoorten, deels uit plantensappen of wel door het verzamelen van reeds afgescheiden kleurstof (drakenbloed op rotanvruchten bijv.). Verder weten de Inlanders door vermenging en andere ten deele zeer ingewikkelde verfwijzen prachtige kleuren in de grootste verscheidenheid op weefsels, vlechtwerken, hout en dergelijke aan te brengen. Evenals bij hunne andere industrieën ontbreekt het hun ook hierbij aan het afgepast stelselmatige, dat onze op schei- en natuurkunde steunende verftechniek kenmerkt; zij werken veel meer naar overgeleverde, aan de praktijk ontleende regels. Desniettemin zijn hunne uitkomsten hiermede bewonderenswaardig en deugdelijk; deze winnen het van hetgeen onze fabrieken aan goedkoope voortbrengselen naar Indië zenden (zie Dl. II blz. 107). Toch vinden onze kleurmiddelen onder de Inlanders meer en meer ingang, omdat zij niet veel kosten en zeer eenvoudig in het gebruik zijn. Aan de veeltijds schelle, leelijke kleuren gewennen zij zich veel te spoedig. Dat tegenwoordig voor ongeveer een half millioen gulden 's jaars aan kleurstoffen in Indië wordt ingevoerd, is daarvan een goed bewijs. Ook bij het batikken op Java krijgen deze toestanden de overhand, vooral daar, waar men de goedkoopste batiks vervaardigt, of met den smaak van Europeanen, Chineezen en andere vreemdelingen rekening gehouden moet worden. Daarentegen behouden de meer welgestelde Inlanders en de Europeanen van fijneren smaak hun voorkeur voor inlandsche kleursels en verfwijzen. Vandaar dat nog heden ten dage voortreffelijke ververijen bestaan, vooral in de Vorstenlanden Djokja en Solo, waar geheele wijken in de hoofdsteden zich uitsluitend bezighouden met blauwverven door middel van indigo en bruinverven met sagobast. De Inlanders bereiden hun indigo evenals de Europeanen uit aangeplante Indigofera-soorten, maar de hunne onderscheidt zich van de onze door minder nauwgezette bereiding, zoodat deze inlandsche, blauwe kleurstof vloeibaar en in veel hoogere mate wisselend in samenstelling is. Hierdoor en door de verschillende wijzen van toepassing weet de een er heel wat beter mede te verven dan de ander, wat de welvaart van bepaalde ververijen in de hand werkt. In serie van deze voert ons Plaat 111. Aan eenvoudigheid van inrichting laat die niet te wenschen over; de twee groote bakken met blauwe kleurvloeistof zijn wel het gewichtigste deel ervan. Een paar reeds met was beteekende batiks hangen in afwachting der onderdompeling over bamboe's boven de potten, waarin de schamel gekleede Inlander de kleurstof bereidt. Men werkt hier niet alleen in opdracht van enkele personen in 't klein, maar ook worden uit andere residenties reeds met was bedekte en in massa opgekochte doeken gezonden, om ze met de in Midden-Java zoo geliefkoosde indigokleur te verven. Als opmerkelijke voortbrengselen van inlandsche nijverheid moet hierbij nog op de reusachtige aarden verfpotten gewezen worden. De pottenbakkerskunst staat namelijk in Indië niet hoog, het aanbrengen van glazuur en goede ovens ontbreken o.a. daarbij. Kleine voorwerpen worden meestal door vrouwen vrij uit de hand vervaardigd; zij weten aan deze, in de Buitenbezittingen dikwijls zonder draaischijf, fraaie vormen te geven en in open vuren te bakken. Vandaar dat deze groote potten merkwaardig zijn. De ruwe kringen om deze potten getuigen nog van de wijze, waarop zij langzamerhand uit worstvormige kleistrooken in spiralen worden opgebouwd en dan van binnen met ronde steenen en van buiten met plankjes worden gladgeklopt. Dat deze slecht gebakken stukken tot steun bij het gebruik in een holte van den grond geplaatst worden, laat zich begrijpen."